जोहार. अनिङ खड़िया आदिवासी हेकेनिङ.

अपन लाङ ते मिड्ना थोङ
एले मोञ तोनमे लिपि
‘जोलोम सीनी’ बायसिःइजले.

खड़िया लेबु

खड़िया आदिवासी

खड़िया एसाङः लेबु की, मुध को मोःझि भारत याः झारखंड, छत्तीसगढ़, पच्छिम बंगाल रो ओडिसा राइज ते आवताकी। खड़िया एसाङ उःफे खंधा ते तइज् डोमसि- तोमलेङ खड़िया, डेलकी खड़िया रो एरेंगा (सबर/पहाड़ी) खड़िया। झाड़ी याः गा अपन-अपन खास मुध रो जुदा लाङ, डाः रो ञोः बोरोलनाः परंपरा आइज अजेः नो अनिङ झाड़ी याः पुरखा कियाः तय डेलडेल धोःधो लूर अकिल रो अनियाः पुरखौती कायोम, बांखड़ी ते ओबयोते।

ओसगंइज तय गा खड़िया की बारु बोः गोइज्लो अकङल ते बायना-कामु ञोःना वाला की आइजकी रो ठांड़ो बदली बदलीकोन गोइज्लोः अङकल बायता-बायता कामु बोरोलना लाःकीमय मुदा मुसगाः नेडा ते महा-महा परसासनिक सरकारी नोकरी ते आइजकी रो दियोगा मजूरी कामु कोन बोरोलतइकी। मुदा, मोञ सय मेमोन तय होडोम धर्म, राजनीति रो बोरोल ञोःना लूर-नीति सोःडोमसि रो तमा तमा जे पर्यावरन बदलीताइज ओडो सामाजिक दबाव होयतइज हो चाःढों अनियाः ओसगइंज परिया तय ञोःना बोरोलना की इकुड जुघय बदलेगोड्सिः।

खड़िया आदिवासी कियाः लाङ, डाः, आलोङ-दुरङ, कुनुइज् रो कला ते होकियाः पुरखा बांखड़ी महामहाता, होकियाः पुरखा आलोङ, पुरखा बांखड़ी अजेः नो ओसगइंज तय डेलतइज, गोइजलोः अकङल किनिर-झंकोय रो पुरखा कियाः मोःझि ते इकुड बारु तोनोल ते ओबयोते।

खड़िया आदिवासी एसाङः तोब्हलुङ ते सोबः तय सेङ मोनोग्राफ एस. सी. रॉय कियर लिखासिइज कियर अजेः नो ‘द खड़ियाज’ सिरसक बुङ उबर खंधा ते 1937 ते छापाडोमसिइज।

भाषा

खड़िया लाङ

खड़िया लाङ मोञ एस्ट्रो एशियाई लाङ हेके। अजे नो भारत याः खड़िया एसाङ या लेबु की कायोमता की। उ लाङ ते लाङः तोब्हलुङ ते कामुना वाला लेबु की आग्नेय लाङ गुउठोङ याः दच्छिनी मुंडा खंधा ते उनसिइज की। उजेः मोञ ढेइर गा बइर लाङ हेके, उकड़ा हेपड् ते जुआंग लाङ आइज। दच्छिनी मुंडा गुउठोङ ते उजेः उबर लाङ आइज। भारत ते खड़िया लाङ कायोमना वाला किया कोनोल 482754 हेके।


पुरखा परिया तय गा खड़िया मोञ ‘कायोमना’ लाङ आइज। उकड़ाः कायोमना नदनी साठ हजार मेमोन बइर हेके। उजेः उनना को मुंडा खंधा ते उनडोमसिः मुदा उजेः उ खंधा याः असुर, बिरहोड़, संताली लाङ कियाः तय जुदा गा आइज। खड़िया लाङ तोब्हलुङ ते सोबः तय सेङ ‘इंट्रोक्शन टू द खड़िया लैंग्वेज’ गगन चंद्र बनर्जी कियर कामु सिखोः कियर जे 1894 ते छपाडोमसी।

उ लाङ डिङना वाला आइज। उकड़ा माने आइज नो मोञ सब्लुङ याः खंडा डोम, सब्लुङ याः मतलब ते बदलीना पालते। उते प्रत्यय रो बेयाकरन कियाः मोञ बारु ते महमहा उतुन आइज उजेः लाङ ते ओबकोङना कामु ते मसकिल रो केलोग लाङ बायते।

मोञ उघय लाङ अकड़ाः नो कायोमना वाला की थोड़े गा आइजमय तेउ जो खड़िया कियाः ओबकोङ याः मुध कायोम आइज। रो उ लाङ बुङ बांखड़ी, कहनी, आलोङ, पुरखा लूर ते बनचायना ते मुध कामु करायडोमताइज।

पुरखा कायोम

मोञ सय मेमोन तय खड़िया लेबु की अपन लिपि बायबयतइजकी होते एलाः कोरनिस झाड़ी याः तय एकदम तोनमे आइज।

खड़िया लाङ रो मिड्ना

होडोम आदिवासी लाङ कियाः गुड्गा खड़िया जो मुध रूप बुङ कायोमनाः गामनाः लाङ गा आइज। मुदा गुलामी याः तोनोल ते तोल-तोल भारत ते जे भेरे अंगरेज साहेब रो ईसाई मिसनरी की आदिवासी कियाः लूर अकिल ते कोङना थोङ आदिवासी एसाङ, डाः, नदनी, लाङ कियाः एथनोग्राफिक पोथी बुङ योना-कोङना कोरनिस अबसिफोमय, से भेरे तयगा आदिवासी लाङ बुङ मिड्ना अबसिबडोमकी। खड़िया मिड्ना याः कामु सोबः तय सेङ रोमन लिपि बुङ होयकी, तय देवनागरी, उड़िया, बांग्ला लिपि बुङ मिड्ना माड़ेयोकी। झारखंड ते मुध रूप बुङ देवनािपि बुङ गा मिडडोमतइज।

लिपि याः दरकार इनाथोङ?

पुरखा परिया ते लिपि याः दरकार उम आवकी। झाड़ी गा मोञखोःते आवकीमय घड् कायोम डोःडना, कोलकायोमना याः जहां तकनीक याः जरूरत उम आवकी। कायोमना, ञिरीबुङ कायोमना माने इसाराना, जहां चिनहा मिड्ना, जहां लेखुड याः साड़ा सोधोम अकड़ाः बुङ नो तुरथे कटिज् देरी बुङ गा मुगम तियाः कामु होयगोड्ना लाःकी।

होडोम जाइत, एसाङ याः रो एसाङाः खरचा-बरचाः कायोम की अनिङाः एसाङ मोःझिते डियरना चाडोंः बरसेःज सय मेमोन डेना-डेना हालेइत बदलीना माडेयोः। पढ़ई ते लंजरायनाः थोङ रो होडोम जाइत की अनियाः पुरखा कियाः तेरतेर-बयबय आइन-कानून कियाः तोब्हलुङ ते कागच थेपड़े गोठोःकी रो पुरखा किते ओड़झाय गोठोःकी। एसाङ उकड़ाः थोङ सिगिलोः मुदा अंगरेज की सेठ, साहुकार, जिमिदार किते सोरी डोड्कोन धरम, उलफाः कायोम रो इञम भोरे आइन-कानून ते मानेनाः थोङ मजबूर कारोयोःकी। मिड्-मिड् लाङएकोर, बेयाकरन, लिपि ते ओड़झायकोन, अनिङ ते, अनियाः लाङबुङ डिबसाः गोठोःकी।

जरूरत रो गुन कयनो लेखुडः होयता। उजेः लेबु रो एसाङ एबलोङ याः कायोम ओडमनाः साधन उम्बोड़िज् मुदा अकिल, लाङ डाः रो पुरखा आइन-कानून, मिड्-मिड् उम मिड् कायोम-काथा किते कब्तिबना रो बनचायनाः जिनिस आइज्। एनेम उकड़ाः लेबु कियाः मुगम चोना, एसाङा ते महमायनाः कामु मसकिल होयता। लिपि याः कामु तमगाः डिजिटल परिया ते जेघय आइज् होब्ने गा ओसगंइज परिया ते जो आवकी।

इना नो उजेः लेबुकियाः बिचार रो मोनः कायोम (भावना) ते मिड्कोन उनना याः सोनः तय जुघय बारु गोड्झुङ आइज्।

ओडोः-ओडोः एसाङ कियाः गुड् गा खड़िया एसाङा लेबु की जो उ मसकिल कामु ते डिबसाःना जिमा बेबरोड् गोड्सिकी। लाङएकोरोःकी बेयाकरन मिठोःकी पुरखा कियाः तेरतेर लूर-अकिल रो आइन ते कब्तिःफोःकी रो मिठोःकी रो लिपि बायोःकी। बरसेइज् सय मेमोन याः अबसिब ते नुअस केरकेट्टा रो करलुस डुङडुङ कियर खड़िया लिपि बायोः कियर। हिन भेरे की गा ओडोः मोञ लिपि बिरमित्रापुराः एमएलए आवकी कियर जुनास बिलुङ होकियर बायसिखोः कियर। लिपि बयबयकड़ कियाः ञिमि ते ओडो मोञ ञिमि जो आइज्- अम्ब्रस सोरेङ। सुःढा मोन सुःढाः ओडो मोञ ञिमि येसु समाजः ख्रिस्तोफर डुङडुङ कियरः, जो उते आइज्। 2020 ते उकियर मोञ तोनमे लिपि (कलगा लुङतोय) बायसिःकियर अजेः नो 16 इंदरेल (जुलाई 2023) ते रांची ते मोञ डोकलोः ते ओलडोमकी। उजेः को आवकी लिपि याः बांखड़ी। उ धइर तेगा एले प्यारा केरकेट्टा फाउंडेशन रांची तिइजतय ओडोः मोञ तोनमे लिपि ‘जोलोम सीनी’ भेंट ओलतइज् ले।

जोलोम सीनी

‘जोलोम’ याः माने ‘जोलोमना’ रो ‘सीनी’ हार याः थोङ गामडोमता। लिपि, लाङ रो सोधोम ते तोनमे रूप तेरते। जोलोमना से ओः तोनमे लेखुड केलोम बोः योता। ‘सीनी’ उम होयना हाःनुङ लाः को उसलोः ते आसानी से मिड्ना उम पालडोमना हाःनिङ। खड़िया लेबु की उसलोः ते सीनी बुङ सिलोःकीमय रो ञोःना थोङ बाः रुमकुम बायोकी। उ लेखुड जोलोम रो सीनी खड़िया डाः याः मूल कायोम ते गोःगोः आइज। ओडो उ उबर सब्लुङ लिपि रो मिड्ना ते खास माने तेरतेकी। लिपि बुङ अनिङ सब्लुङ याः खेती करायतेनिङ रो कायोम, कायोम ओडमना रो कोलकायोमना बुङ इकुड केलोम ‘बाः’ कुइतेनिङ।

‘जोलोम सीनी’ ञिमि उननाः ओडो मोञ कारन आइज-झाड़ी आदिवासी कियाः मेतिब। संताल की अड्कियाः लिपि ते ‘ओलचिकि’, हो की ‘वारङचिति’, उरांव की अड्कियाः लिपि ते ‘तोलोंगसिकि’ गामो की। लिपि कियाः उ राग ते ‘जोलोम सीनी’ जो बायकोन उनते रो मुगम डोड्ते, झाड़ी आदिवासी कियाः मेतिब ते पाड़ोम तेरते।

‘जोलोम सीनी’ याः आकार-परकार

जोलोम सीनी याः आकार-परकार रो कामु ओलना ते उ खड़िया लिपि इकुड गा सहज आइज। उजेः खड़िया परम्परा रो डाः याः हिसब बुङ बयडोमसि। उकड़ा आकार-परकार ते खड़िया डाः याः कयनो कायोम योना। जेघय नो- आयो, लेबु, बसाली कोङताङ, केलुङ, दारु, कोन्थेड, बाजा रो खड़िया ओबकोङ खोदा। उकड़ा सोब अक्षर इकुड सहजेगा फहमडोमना पालता रो मिड्ना पालता।

लिपि ते उ ओबकोङ कोनोन कितब ते योना पालडोमता। उ लिपि कम्प्यूटर यअ देवनागरी कीबोर्ड हिसब बुङ तेरतेर आइज्। माने जहांय गा मोबाइल, टैबलेट, आईपैड, लैपटाप रो डेस्कटाप कम्प्यूटर ते देवनागरी इया रोमन बुङ टाइप करायतेकी लाः होघयगा उ लिपि बुङ लिखायना पालतेकी। उ लिपि ते सीखेना रो टाइपना थोङ जुदा से की-बोर्ड सीखेना नो जहां लेखुड् याः खास ट्रेनिंग जरूरत उम्बोड़िज्, सहजेगा आइज्।

‘कोनजोगा’ खड़िया फॉन्ट

‘कोनजोगा’ खड़िया फॉन्ट ते अपन डिवाइस ते इंस्टोल करायपे रो मिड्ना अबसिबेपे। खड़िया यूनिकोड फॉन्ट डेलगोड्ना लोःढो उजेः इंस्टॉल करायना उम होयना। लाः अनिङ (दुनिया) ते जहां खोःते ‘कोनजोगा’ फॉन्ट बुङ सहजेगा लिखाना-मिड्ना पालेनिङ, मंगल याः लेखुड्, मुदा लाङ सोइज्ना चाही

अम्पे झाड़ीयगा संबरा चाही

प्यारा केरकेट्टा फाउंडेशन अम्पे झाड़ी बुङ अरजी ते नो डिजिटल होयगा चोलतइज् उ दुनिया ते लिपि मोञ कामुनाः जिनिस माने औजार आइज्। दुनिया ते कोनोन तय कोनोन लाङ जो लिपि गुने अपन लाङ डाः रो एसाङ याः ओबकोङ ते बनचायना थोङ कोड़ी ते तोलकोन समटाय गोड्सिज्। किःते नो किःते आदिवासी लिपि यूनिकोड फॉन्टः सोरी गूगल ते आइज्। खड़िया लूर अकिल रो लाङ ते बनचायना रो मुगम योनाः थोङ ‘जोलोम सीनी’ मुडु पाड़ोमगर लेखुड् कटा डारना आइज्।

9 अगस्त 2024 तय ‘जोलोम सीनी’ खड़िया लिपि याः अबसिब फॉन्ट ‘कोनजोगा’ याः पहिला वर्सन 01 फाउंडेशन याः वेबसाइट https://jolomsini/kharia.org ते कुइना। खड़िया डॉट ओआरजी ते कीबोर्ड मैप, खड़िया प्राइमर रो होडोम-होडोम जरूरी कोङनाः कायोम कुइना। उजेः आम्पे डाउनलोड करायकोन कामु ते डोड्ना पालतेपे। कामु ते डोड्ना लोःढो लिपि रो फॉन्ट याः कमी माने उम बारू कायोम उतुनेपे सलाह इया सुझाव तेरेपे। उजेः ओडोः केलोम बोः बायना पालडोमना। अम्पे झाड़ी याः उच्छी रो दुलर कायोम याः आसरा आवना।

जय जोहार। जय खड़िया। जय आदिवासी।

अरजीकड़
वंदना टेटे
प्यारा केरकेट्टा फाउंडेशन
रांची-सिमडाः (झारखण्ड)

अनी, खड़िया लाङ ते डिजिटल परिया ते डोडसानतेनिङ
खड़िया लिपि ‘जोलोम सीनी’ ते अपनायतेनिङ
रो ‘कोनजोगा’ फॉन्ट याः सोरी खड़िया लाङ बुङ मोञ तोनमे जुग ते अबसिबतेनिङ।

Download Konjoga Font for Windows
Download Konjoga Font for Mac